Μια νέα σελίδα στην πολιτική ιστορία της χώρας γράφτηκε σαν σήμερα, στις 3 Ιουνίου 1927, καθώς τέθηκε σε ισχύ ο νέος Καταστατικός Χάρτης της Ελλάδας.

Το ιστορικό αυτό κείμενο καθιέρωσε οριστικά την Αβασίλευτη Δημοκρατία, ωστόσο η γέννησή του σημαδεύτηκε βαθιά από την έντονη παρέμβαση του στρατού και τα αλλεπάλληλα πραξικοπήματα της περιόδου.

Το Σύνταγμα του 1927 δεν ήταν προϊόν μιας ομαλής κοινοβουλευτικής διαδικασίας, αλλά το αποτέλεσμα μιας δραματικής προσπάθειας να χαλιναγωγηθεί ο στρατιωτικός παρεμβατισμός. Η περίοδος αυτή, γνωστή ως Β΄ Ελληνική Δημοκρατία, άνοιξε ουσιαστικά με το στρατιωτικό κίνημα του 1922 μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το οποίο επέβαλε την έξωση της μοναρχίας. Η πολιτική αστάθεια κορυφώθηκε το 1925, όταν ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος κατέλυσε το πολίτευμα, εγκαθιδρύοντας μια σκληρή δικτατορία και παγώνοντας τις εργασίες της Αναθεωρητικής Βουλής.

Η ανατροπή του Πάγκαλου το 1926 από ένα νέο κίνημα, υπό τον στρατηγό Γεώργιο Κονδύλη, ήταν αυτή που επέτρεψε τελικά τη διεξαγωγή εκλογών και την ψήφιση του Συντάγματος. Για τον λόγο αυτό, οι συντάκτες του κειμένου προσπάθησαν να θωρακίσουν το πολίτευμα. Εισήγαγαν τον θεσμό του Προέδρου της Δημοκρατίας (με πρώτο τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη) και τη Γερουσία, ως θεσμικά αντίβαρα για τον έλεγχο των εξουσιών και την αποτροπή νέων αυταρχικών εκτροπών.

Παρά τις προσπάθειες του Πρωθυπουργού Αλέξανδρου Ζαΐμη να φέρει την πολιτική ομαλότητα, ο στρατός παρέμεινε ο ρυθμιστής των εξελίξεων στα παρασκήνια. Η έντονη αυτή στρατιωτικοποίηση της πολιτικής ζωής αποδείχθηκε μοιραία. Μόλις οκτώ χρόνια αργότερα, το 1935, ένα νέο στρατιωτικό κίνημα υπό τον Γεώργιο Κονδύλη κατέλυσε βίαια το Σύνταγμα του 1927, ανοίγοντας τον δρόμο για την παλινόρθρωση της βασιλείας και τη μετέπειτα δικτατορία της 4ης Αυγούστου.

Ο Ρόλος του τότε «Αγροτικού και Εργατικού Κόμματος»

Στο πολιτικό σκηνικό της εποχής, το κόμμα του Αλέξανδρου Παπαναστασίου (το οποίο το 1926 μετονομάστηκε από Δημοκρατική Ένωση σε «Αγροτικόν και Εργατικόν Κόμμα») διαδραμάτισε τον πιο καθοριστικό και ιδεολογικό ρόλο στη διαμόρφωση του νέου Συντάγματος.

Με πρωτεργάτη τον Παπαναστασίου, το κόμμα πίεσε ώστε το Σύνταγμα του 1927 να μην είναι απλώς ένα κείμενο κατανομής των εξουσιών. Για πρώτη φορά στην ελληνική ιστορία, εισήχθησαν ρητές διατάξεις για την προστασία των εργαζομένων, τη ρύθμιση των σχέσεων εργασίας-κεφαλαίου και την κοινωνική πρόνοια για τους πρόσφυγες.

Το προσχέδιο που είχε ετοιμάσει η επιτροπή του Παπαναστασίου θεωρείται ακόμη και σήμερα το πιο ριζοσπαστικό της εποχής. Παρόλο που το τελικό Σύνταγμα ψηφίστηκε κάπως πιο «συντηρητικό» λόγω των πιέσεων των άλλων αστικών κομμάτων, η σφραγίδα του Εργατικού και Αγροτικού Κόμματος παρέμεινε ανεξίτηλη στις κοινωνικές εγγυήσεις του Χάρτη.

Το Κραχ του 1929 και οι Οικονομικές Συνθήκες της Κατάρρευσης

Η εύθραυστη πολιτική σταθερότητα που επιχείρησε να εγκαθιδρύσει το Σύνταγμα του 1927 δέχθηκε θανάσιμο πλήγμα από το παγκόσμιο οικονομικό κραχ του 1929. Η ελληνική οικονομία, βαθιά εξαρτημένη από τον εξωτερικό δανεισμό και τις εξαγωγές αγροτικών προϊόντων πολυτελείας (όπως ο καπνός και η σταφίδα), βρέθηκε αμέσως σε δεινή θέση, Η διεθνής κρίση οδήγησε στο κλείσιμο των ξένων αγορών και στη ραγδαία πτώση των τιμών των ελληνικών προϊόντων. Η χώρα αδυνατούσε να εξυπηρετήσει το τεράστιο εξωτερικό της χρέος, αναγκάζοντας την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου να κηρύξει στάση πληρωμών (χρεοκοπία) τον Μάιο του 1932 και να εγκαταλείψει τον «κανόνα του χρυσού».
Η υποτίμηση της δραχμής, ο καλπάζων πληθωρισμός και η κατακόρυφη μείωση των ημερομισθίων εξαθλίωσαν την εργατική τάξη, τους αγρότες και τους εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες που ζούσαν ακόμα σε παράγκες. Η ανεργία εκτινάχθηκε, δημιουργώντας ένα εκρηκτικό κοινωνικό υπόστρωμα.

Η Στάση και η Ιστορική Δικαίωση του ΚΚΕ

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ), όπως προκύπτει από το ιστορικό του αρχείο , είδε την οικονομική κατάρρευση ως την απόλυτη επιβεβαίωση της θεωρίας του για τις ανυπέρβλητες αντιφάσεις του καπιταλισμού. Από τις στήλες του «Ριζοσπάστη», το κόμμα κατήγγειλε εξ αρχής το Σύνταγμα του 1927 ως ένα τυπικό «αστικό» εργαλείο της πλουτοκρατίας , που σκοπό είχε να εγκλωβίσει τους εργαζομένους με πλασματικές δημοκρατικές ψευδαισθήσεις όσο η οικονομία ευημερούσε για τους λίγους.
Η μετέπειτα ιστορική πραγματικότητα της περιόδου 1929-1936 ήρθε να δικαιώσει πλήρως τις προειδοποιήσεις του κόμματος ότι η αστική δημοκρατία θα πετούσε τη μάσκα της μόλις το κεφάλαιο ένιωθε ότι απειλείται από την οικονομική κρίση.
Το Ιδιώνυμο (1929): Προκειμένου να θωρακίσει το σύστημα από τις αναμενόμενες κοινωνικές αντιδράσεις της κρίσης, ο νόμος 4229 του Βενιζέλου ποινικοποίησε την κομμουνιστική ιδεολογία και τη συνδικαλιστική δράση, αποδεικνύοντας ότι οι συνταγματικές ελευθερίες ίσχυαν «αλά καρτ».
Η Κρατική Καταστολή: Οι μεγάλες απεργίες των πεινασμένων καπνεργατών, των μεταλλωρύχων και των λιμενεργατών αντιμετωπίστηκαν με πρωτοφανή βία .
Η ένταση της ταξικής πάλης κορυφώθηκε στα ματωμένα γεγονότα του Μαΐου του 1936 στη Θεσσαλονίκη, όπου η γενική απεργία πνίγηκε στο αίμα με δεκάδες νεκρούς εργάτες.
Η Πολιτική Πόλωση και η Κατάλυση του Πολιτεύματος: Η οικονομική εξαθλίωση διέλυσε τη συναίνεση μεταξύ των αστικών κομμάτων. Ο φόβος της κοινωνικής εξέγερσης οδήγησε τον στρατό και τη δεξιά παράταξη να παραβιάσουν το δικό τους Σύνταγμα με τα κινήματα του 1933 και του 1935, καταργώντας τελικά τη Δημοκρατία για να επαναφέρουν τη Μοναρχία .
Η Παράδοση στον Φασισμό: Τον Απρίλιο του 1936, μπροστά στο φάσμα μιας γενικευμένης εργατικής εξέγερσης λόγω της παρατεινόμενης οικονομικής ανέχειας, το αστικό κοινοβούλιο παρέδωσε την εξουσία στον Ιωάννη Μεταξά. Η κίνηση αυτή άνοιξε τον δρόμο για τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, επιβεβαιώνοντας τη θέση του ΚΚΕ ότι η αστική τάξη θα κατέλυε τη δημοκρατία προκειμένου να διασώσει τα συμφέροντά της από την κρίση.

Η Ιστορική Παρακαταθήκη και η Σημασία για το Μέλλον

Παρά τη βραχύβια ισχύ του και τις βαθιές κοινωνικοπολιτικές αντιφάσεις που το χαρακτήρισαν, το Σύνταγμα του 1927 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της ελληνικής συνταγματικής ιστορίας. Η νομική και θεσμική του προοδευτικότητα λειτούργησε ως πολύτιμη γέφυρα και σημείο αναφοράς για τους μεταγενέστερους Καταστατικούς Χάρτες της χώρας.

Οι βασικές του αρχές, όπως η μορφή του πολιτεύματος (Αβασίλευτη Δημοκρατία) και η ύπαρξη ενός αιρετού, μη κληρονομικού ανώτατου άρχοντα, αποτέλεσαν τον άξονα πάνω στον οποίο οικοδομήθηκε το ισχύον Σύνταγμα του 1975 μετά την πτώση της χούντας των συνταγματαρχών.

Η πρωτοποριακή εισαγωγή των κοινωνικών δικαιωμάτων (εργασία, παιδεία, πρόνοια)  και η ρητή θεσμοθέτηση του διάχυτου ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων άνοιξαν τον δρόμο για τον σύγχρονο νομικό πολιτισμό της Ελλάδας.

Εν τέλει, η 3η Ιουνίου 1927 δεν σηματοδοτεί απλώς την απαρχή ενός θεσμικού πειράματος που ηττήθηκε από τις ιστορικές συγκυρίες της εποχής του. Παραμένει το πρώτο, καθοριστικό βήμα της χώρας προς τη θεσμική της ωρίμανση, αφήνοντας μια ανεξίτηλη παρακαταθήκη για τη δημοκρατική παράδοση της σύγχρονης Ελλάδας.