Του Χρήστου Καλαντζή*

Θα επιτρέπατε ποτέ σε κάποιον να βάλει το χέρι στην τσέπη σας και να πάρει πενήντα ευρώ; Η απάντηση είναι μάλλον προφανής! Κανείς δεν αποδέχεται μια κλοπή!

Υπάρχουν όμως φορές που χάνουμε πολύ περισσότερα χωρίς να μας αγγίξει κανείς!

Τα ίδια χρήματα που έχουμε στο πορτοφόλι αγοράζουν λιγότερο ψωμί, λιγότερο λάδι, λιγότερα καύσιμα και τελικά λιγότερη ζωή!

Αυτό ακριβώς το ονομάζουμε πληθωρισμό.

Πριν από λίγες ημέρες, με αφορμή την παρουσίαση της νέας πλατφόρμας «posokanei[1]», η οποία φιλοδοξεί να προσφέρει μεγαλύτερη διαφάνεια στις τιμές των προϊόντων, αναρωτήθηκα αν ο πληθωρισμός είναι πράγματι η αρχή του προβλήματος ή αν αποτελεί το τελευταίο κεφάλαιο μιας ιστορίας που έχει ξεκινήσει πολύ νωρίτερα;

Η σκέψη αυτή με οδήγησε τέσσερις αιώνες πίσω στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Για περισσότερους από τρεις αιώνες, το άσπρο[2]  υπήρξε η καρδιά της οθωμανικής οικονομίας. Ήταν το νόμισμα με το οποίο πληρώνονταν οι γενίτσαροι, εισπράττονταν οι φόροι, πραγματοποιούνταν οι εμπορικές συναλλαγές και υπολογίζονταν οι μισθοί εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η αξία του δεν στηριζόταν μόνο στο ασήμι που περιείχε αλλά κυρίως στην εμπιστοσύνη ότι αύριο θα είχε περίπου την ίδια αξία που είχε και σήμερα.

Στα μέσα όμως του 17ου αιώνα η αυτοκρατορία άρχισε να αλλάζει. Οι μεγάλες κατακτήσεις είχαν ουσιαστικά σταματήσει. Τα λάφυρα και τα νέα φορολογικά έσοδα λιγόστευαν, ενώ οι ανάγκες του κράτους αυξάνονταν συνεχώς[3].

Ένας τεράστιος στρατός έπρεπε να συντηρηθεί, ένας διοικητικός μηχανισμός που διαρκώς διογκωνόταν απαιτούσε ολοένα περισσότερους πόρους! Ταυτόχρονα, η πραγματική εξουσία περνούσε σταδιακά από τον Σουλτάνο στον Μεγάλο Βεζίρη και στις ισχυρές αυλικές φατρίες.

Η διοίκηση έχανε τον δημόσιο χαρακτήρα της, η δωροδοκία γινόταν μέσο ανέλιξης, οι δημόσιες θέσεις μετατρέπονταν σε προνόμιο!

Το δικαίωμα είσπραξης των φόρων εκμισθωνόταν σε ιδιώτες, οι οποίοι ενδιαφέρονταν πρωτίστως να αποσβέσουν το κόστος αγοράς του και να αποκομίσουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κέρδος.

Η ιστορία δείχνει ότι πολλές εξουσίες, όταν αδυνατούν να δημιουργήσουν νέο πλούτο, καταφεύγουν στην αναδιανομή ή στην απομείωση του ήδη υπάρχοντος και η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν αποτέλεσε εξαίρεση!

Άρχισε να μειώνει σταδιακά την ποσότητα ασημιού που περιείχε το άσπρο. Το νόμισμα εξωτερικά παρέμενε σχεδόν ίδιο, εσωτερικά όμως είχε αλλάξει.

Έτσι, κάπου στην Κωνσταντινούπολη ένας γενίτσαρος, με τα ίδια νομίσματα, αγόραζε λιγότερο ψωμί, λιγότερο λάδι, λιγότερο ύφασμα. Προφανώς δεν γνώριζε πόσο ασήμι περιείχε πλέον το νόμισμά του, ήξερε όμως κάτι πολύ απλούστερο, ότι ο κόπος του άξιζε λιγότερο!

Για πολλά χρόνια η επικρατούσα άποψη ήταν ότι η υποτίμηση του άσπρου υπήρξε η αιτία της παρακμής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η ιστορία ψιθυρίζει κάτι διαφορετικό.

Η υποτίμηση δεν δημιούργησε την κρίση, απλώς την έκανε ορατή!

Το νόμισμα απλώς ομολόγησε αυτό που ήδη ήξερε η κοινωνία.

Γιατί η αξία ενός νομίσματος δεν βρίσκεται μόνο στο μέταλλο από το οποίο είναι κατασκευασμένο. Βρίσκεται στην εμπιστοσύνη, στην παραγωγή, στη δικαιοσύνη, στη σταθερότητα των θεσμών!

Εν τέλει στην πεποίθηση ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους!

Όταν αυτές οι αξίες αρχίσουν να διαβρώνονται, το νόμισμα ακολουθεί.

Δεν προηγείται…! Ακολουθεί!!

Τότε μάλλον γεννιέται ένα ερώτημα που ξεπερνά την κάθε Αυτοκρατορία. Μπορεί μια κοινωνία να προστατεύσει την αξία του χρήματός της, αν δεν προστατεύσει την αξία των θεσμών της;

Μπορεί να υπάρχει ισχυρό νόμισμα χωρίς εμπιστοσύνη; Χωρίς παραγωγή; Χωρίς δικαιοσύνη; Χωρίς λογοδοσία;

Σήμερα συζητάμε καθημερινά για τις τιμές, συγκρίνουμε προϊόντα, αναζητάμε προσφορές, μετράμε τις αυξήσεις κι αναρωτιόμαστε πόσο ακριβότερη θα είναι η επόμενη εβδομάδα.

Ίσως όμως το πραγματικό ερώτημα να μην είναι πόσο κοστίζει ένα λίτρο γάλα ή ένα καρβέλι ψωμί. Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι τι προηγήθηκε ώστε να φτάσουμε ως εκεί.

Γιατί η ιστορία δείχνει ότι ο πληθωρισμός δεν εμφανίζεται ξαφνικά στα ράφια των καταστημάτων. Εμφανίζεται πολύ νωρίτερα!

Εμφανίζεται τη στιγμή που ένα κράτος αρχίζει να καταναλώνει περισσότερη εμπιστοσύνη από όση παράγει.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη κλοπή να μην είναι εκείνη που αδειάζει το πορτοφόλι μας μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Ίσως να είναι εκείνη που αφαιρεί καθημερινά, αθόρυβα, την αξία όσων υπάρχουν μέσα του.

Τότε…, τότε το νόμισμα κάνει αυτό που έκανε πάντοτε.

Δεν δημιουργεί την αλήθεια.

Την αποκαλύπτει.