Του Χρήστου Καλαντζή*

Δεν ξέρω τι συμβαίνει σε άλλες χώρες, αλλά σε ετούτη εδώ πάντα υπάρχει ένα θέμα ώστε να σε παρακινήσει να πιάσεις το μολύβι. Συγκεκριμένα αυτή την  περίοδο έχει ανοίξει εκ νέου η συζήτηση για συνταγματική αναθεώρηση. Όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα το ενδιαφέρον εστιάζεται στη θεσμική αρχιτεκτονική του συντάγματος. Δηλαδή σε αρμοδιότητες, διαδικασίες, ισορροπίες εξουσιών  κλπ. Η βασική ιδέα, όπως παρουσιάστηκε από την πολιτική ηγεσία, μου φάνηκε ιδιαίτερα απλή και τη μετέφρασα στο μυαλό μου κάπως έτσι… «Αν βελτιώσουμε το Σύνταγμα, θα βελτιώσουμε τη Δημοκρατία και τα κακώς κείμενά της…».

Ωστόσο, η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι το πρόβλημα της δημοκρατίας στη χώρα μας δεν είναι πρωτίστως θεσμικό. Δεν μας λείπουν οι κανόνες βρε παιδί μου. Το πρόβλημα μάλλον είναι βαθιά κοινωνικό. Για να το κατανοήσουμε αυτό, ίσως χρειάζεται να δούμε τη δημοκρατία όχι μόνο ως νομικό καθεστώς, ως «περιγραφόμενη» από κανόνες και πλαίσια, αλλά ως βιωματική εμπειρία! Με ποιο τρόπο δηλαδή την καταλαβαίνουμε και τη νιώθουμε στην καθημερινότητά μας!

Γι’ αυτόν τον σκοπό τη μελετούμε έχοντας αναπτύξει μια σειρά από δείκτες τους οποίους παρουσιάσαμε σε προηγούμενα άρθρα. Σε αυτό το άρθρο, συγκεντρώνουμε τους δείκτες μας σε έναν ενιαίο δείκτη όπου τον ονομάζουμε Δείκτη Ζωντανής Δημοκρατίας (Living Democracy Index LDI).

Τι μετρά ο Δείκτης Ζωντανής Δημοκρατίας;

Ο LDI δεν απαντά προφανώς στο ερώτημα αν μια χώρα είναι τυπικά δημοκρατική. Προσπαθεί να απαντήσει στο αν η δημοκρατία λειτουργεί στην πράξη, στην καθημερινότητά μας. Αν παράγει για όλους εμάς προοπτική, κοινωνική ισορροπία, δικαιοσύνη και εμπιστοσύνη. Ο δείκτης μας βασίζεται σε τρεις πυλώνες:

1. Οικονομική κινητικότητα (MCR & MARR), δηλαδή κατά πόσο οι πολίτες έχουν πραγματική δυνατότητα κοινωνικής και οικονομικής ανόδου. Έχουμε παρουσιάσει τον δείκτη μας σε προηγούμενο άρθρο ΕΔΩ
2. Μεσαία τάξη (Middle Class Index), αναλόγως μελετήσαμε εάν υπάρχει κοινωνική σταθερότητα γύρω από το διάμεσο εισόδημα. Έχουμε παρουσιάσει τον δείκτη μας σε προηγούμενο άρθρο ΕΔΩ
3. Θεσμοί (Institutions Index), εδώ μελετήσαμε εάν οι θεσμοί λειτουργούν αποτελεσματικά και απολαμβάνουν κοινωνική νομιμοποίηση. Έχουμε παρουσιάσει τον δείκτη μας σε προηγούμενο άρθρο ΕΔΩ

Ο συνολικός δείκτης LDI προκύπτει από τον απλό αριθμητικό μέσο των τριών.

Η λογική είναι συγκεκριμένη. Μια δημοκρατία δεν μπορεί να είναι «ζωντανή» αν ένας από τους τρεις πυλώνες, από τους τρείς υποδείκτες υπολείπεται, ακόμη κι αν οι υπόλοιποι δύο εναπομείναντες εμφανίζονται ισχυροί.

Ποσοτικοποίηση δείκτη κι εφαρμογή σε Ελλάδα και Ευρωπαϊκή Ένωση

Για να δώσουμε στο εγχείρημά μας μετρήσιμη βάση, ακολουθεί ένα ενδεικτικό ποσοτικοποιημένο παράδειγμα εφαρμογής του LDI για την Ελλάδα και τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκή Ένωσης με βάση τα στοιχεία που καταφέραμε να συγκεντρώσουμε.

Οι τιμές είναι κανονικοποιημένες στην κλίμακα (0, 1) και βασίζονται στη σχετική θέση της Ελλάδας σε διεθνείς βάσεις δεδομένων.

Πυλώνας	Ελλάδα	Ε.Ε. (Μ.Ο.)	Διαφορά
Οικονομική Κινητικότητα	0,38	0,55	0,17
Μεσαία Τάξη	0,42	0,6	0,18
Θεσμοί	0,52	0,62	0,10
LDI (σύνολο)	0,44	0,59	0,15
Πίνακας 1 – Η συνολική υστέρηση της Ελλάδας στον LDI σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο οφείλεται κυρίως στην οικονομική κινητικότητα και στη σταθερότητα της μεσαίας τάξης. Θα παρατηρήσετε ότι ο θεσμικός πυλώνας που διαχρονικά προσπαθούμε να βελτιώσουμε εμφανίζει τη μικρότερη απόκλιση σε σχέση με τον Μ.Ο της Ε.Ε.

Τι σημαίνουν τα ευρήματα στη συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση;

Η ποσοτικοποίηση του LDI οδηγεί σε ένα σαφές αλλά εξαιρετικά άβολο συμπέρασμα. Ακόμη και μια υποθετική πλήρης θεσμική σύγκλιση με την Ευρώπη θα βελτίωνε περιορισμένα τον συνολικό δείκτη, αν δεν συνοδευόταν παράλληλα από την ενίσχυση της οικονομικής κινητικότητας και της μεσαίας τάξης (EconMobility & MiddleClassIndex).

Με απλά λόγια, το Σύνταγμα μπορεί να βελτιώσει τον τρίτο πυλώνα που αφορά στους θεσμούς. Δεν μπορεί όμως από μόνο του να δημιουργήσει κοινωνική προοπτική. Η Δημοκρατία στην Ελλάδα δεν δείχνει να υποφέρει από έλλειψη κανόνων, αλλά από έλλειψη δυναμικής.

Στα δικά μου μάτια τουλάχιστον η συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση δεν θα πρέπει να ξεκινά από την κορυφή του πολιτικού συστήματος. Θα πρέπει να ξεκινά ως διόρθωση του δημοκρατικού ελλείμματος που εκδηλώνεται στη βάση της κοινωνίας.

Στον τρόπο δηλαδή με τον οποίο ο κάθε υπουργός, ο κάθε δήμαρχος, ο κάθε ασκών διοικητική εξουσία επιδρά μονοδιάστατα με την κοινωνία. Επιδρά με ενέργειες που λαμβάνουν κατά συντριπτική πλειοψηφία αρνητικό πρόσημο.

Η ανάλυση των σεναρίων που παρουσιάζουμε δείχνει με σαφήνεια ότι η πολυετής προσπάθεια βελτίωσης των θεσμών, αν και αναγκαία, έχει φτάσει στο όριό της ως στρατηγική αναβάθμισης της δημοκρατίας.

Η κρισιμότερη αδυναμία εντοπίζεται στην οικονομική κινητικότητα(MCR & MARR). Μια δημοκρατία στην οποία η κοινωνική άνοδος εξαρτάται από προϋπάρχον κεφάλαιο κι όχι από παραγωγική δραστηριότητα παύει να λειτουργεί ως σύστημα ευκαιριών, πόσο μάλλον ίσων ευκαιριών. Σε αυτό το περιβάλλον, η πολιτική συμμετοχή αποδυναμώνεται και αντικαθίσταται από κυνισμό, όπου φυσικά οδηγεί σε «ακραία αμυντική ψήφο». Ο LDI καθιστά σαφές ότι χωρίς δομική βελτίωση της κινητικότητας, καμία θεσμική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να αποδώσει μακροπρόθεσμα δημοκρατικά οφέλη.

Αντίστοιχα, η μεσαία τάξη (Middle Class Index),   εμφανίζεται όχι απλώς ως κοινωνική κατηγορία, αλλά ως θεσμικός μηχανισμός σταθερότητας. Η συρρίκνωση ή θα έλεγα καλύτερα η «χρόνια» ανασφάλειά της δεν συνιστά μόνο οικονομικό πρόβλημα, αλλά άμεση απειλή για τη δημοκρατική ισορροπία. Τα σενάρια του LDI δείχνουν ότι η ενίσχυση της μεσαίας τάξης αποδίδει μεγαλύτερη αύξηση του δείκτη σε σχέση με τη μεμονωμένη θεσμική αναβάθμιση, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τη συχνή πολιτική πρακτική που αντιμετωπίζει τη μεσαία τάξη ως φορολογικό απόθεμα κι όχι ως δημοκρατικό πυλώνα.

Στον θεσμικό τομέα (Institution Index), η αιχμή του LDI δεν αφορά την ανεπάρκεια των θεσμών, αλλά την αποσύνδεσή τους από την κοινωνική εμπιστοσύνη. Η Ελλάδα διαθέτει θεσμούς που λειτουργούν τεχνικά, αλλά δεν πείθουν. Η χαμηλή εμπιστοσύνη δεν είναι επικοινωνιακό πρόβλημα, είναι δομική ένδειξη ότι οι πολίτες δεν βιώνουν τους θεσμούς ως ουδέτερους και προβλέψιμους, άλλα ως εργαλεία στη διάθεση της κάθε πολιτικής εξουσίας. Η δημοκρατία σε αυτή την περίπτωση μετατρέπεται σε διαδικασία συμμόρφωσης και όχι σε κοινό εγχείρημα λειτουργίας του κράτους.

Το κεντρικό συμπέρασμα που προκύπτει από τον LDI είναι αιχμηρό αλλά σαφές, η δημοκρατική αναβάθμιση δεν επιτυγχάνεται με περισσότερους κανόνες, αλλά με περισσότερη κοινωνική δυνατότητα. Η υπερρύθμιση χωρίς κινητικότητα και η θεσμική τελειοποίηση χωρίς εμπιστοσύνη οδηγούν σε αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «σταθερή στασιμότητα» ή «στασιμοπληθωρισμός», εάν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε οικονομικούς όρους. Ένα καθεστώς δηλαδή όπου η δημοκρατία δεν απειλείται άμεσα, αλλά φθείρεται αργά κινούμενη σε μια δίνη.

Υπό αυτό το πρίσμα μια αποτελεσματική πολιτική στρατηγική οφείλει να αντιστρέψει τις προτεραιότητες. Αντί να αντιμετωπίζει την οικονομική και κοινωνική διάσταση ως παράγωγο της θεσμικής σταθερότητας, πρέπει να αναγνωρίσει το ανάποδο, ότι δηλαδή η θεσμική νομιμοποίηση παράγεται κοινωνικά, στη βάση. Η ενίσχυση της κινητικότητας και της μεσαίας τάξης δεν είναι συμπληρωματικές πολιτικές, είναι προϋποθέσεις για τη λειτουργία των θεσμών ως δημοκρατικών.

Ο LDI τελικά, δεν προτείνει μια νέα ιδεολογία αλλά αποκαλύπτει ένα όριο, το όριο της δημοκρατίας όταν αυτή περιορίζεται στη διαχείριση και παύει να παράγει προσδοκία! Αυτό το όριο στην ελληνική περίπτωση έχει ήδη αρχίσει να βρίσκεται κάτω από τις σόλες των παπουτσιών της κάθε κυβερνοαντιπολίτευσης.

Ίσως λοιπόν πριν αναθεωρήσουμε το Σύνταγμα, να αξίζει να συγκλίνουμε στο τι ζητάμε από τη δημοκρατία. Εάν εν τέλει επιθυμούμε τα παιδιά μας να μεγαλώνουν μέσα σε μια «ζωντανή» δημοκρατία ή απλώς θέλουμε να «εντάσσονται» σε μια παλιά ή νέα δημοκρατία;

ΠΗΓΗ: paropides.gr