Στις 21 Αυγούστου 1866 κηρύσσεται η μεγάλη Kρητική επανάσταση

Στις 21 Αυγούστου 1866 κηρύσσεται η μεγάλη Kρητική επανάσταση

Η επανάσταση του 1866-69, το «δεύτερο ’21», όπως ονομάστηκε, αποτελεί την κορυφαία έκφραση του πόθου των Κρητών για ελευθερία και εθνική αποκατάσταση. Το κυρίαρχο σύνθημα «Ένωσις ή Θάνατος», που υποκατέστησε το παλαιό «Ελευθερία ή Θάνατος», εκφράζει εύγλωττα και επιγραμματικά τον εθνικό χαρακτήρα του Κρητικού Ζητήματος, που γρήγορα πήρε μεγάλες διαστάσεις και απασχόλησε σοβαρότατα την ελληνική και την ευρωπαϊκή διπλωματία, ως σημαντική πτυχή του όλου Ανατολικού Ζητήματος.

Στις 21 Αυγούστου 1866 η Γενική των Κρητών Συνέλευση καλεί με διακήρυξη το λαό της Κρήτης από το όρος Συκιάς του Ασκύφου Σφακίων σε ένοπλη εξέγερση με τα λόγια: Επιμένοντες καρτερικά στον όρκο μας του 1821, εμπνεόμενοι από το εθνικό αίσθημα του Ελληνικού μεγαλείου και της εθνικής ενότητας και γεμάτοι ελπίδα για το δίκαιο αγώνα μας….διακηρύσουμε ενώπιον Θεού και ανθρώπων ως το μόνο πόθο μας την ένωση με την μητέρα πατρίδα…

Η σημαία των επαναστατών αναγράφει το σκοπό τους ΕΝΩΣΙΣ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ.

Ωστόσο,το πατριωτικό αίσθημα των Κρητών δεν είχε καμία τύχη ,καθότι η ελληνική εξωτερική πολιτική κινήθηκε μέσα στα πλαίσια των διεθνών περιορισμών.Ο αγώνας των Κρητών για την Ένωση με την Ελλάδα δεν ταίριαζε με τους υπολογισμούς των Μεγάλων Δυνάμεων και τα ευρύτερα γεωστρατηγικά συμφέροντά τους.

Η Αγγλία και η Γαλλία, ήταν από την αρχή αντίθετες προς κάθε κίνημα που θα έθετε σε κίνδυνο την ακεραιότητα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Μόνο η Ρωσία, που είχε ταπεινωθεί με τον Κριμαϊκό πόλεμο και τη συνθήκη των Παρισίων (1856), έδειχνε να ευνοεί την επανάσταση της Κρήτης και την υποκινούσε, μάλιστα, μέσω των αντιπροσώπων της στο νησί.

Η ελληνική πολιτική παρουσιάστηκε από την αρχή διχασμένη. Ο Δημήτριος Βούλγαρης, που συμπαθούσε την αγγλική πολιτική, ήταν διστακτικός, ενώ ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος, οπαδός της ρωσικής πολιτικής και δεδηλωμένος φιλοκρητικός, ήταν περισσότερο αποφασιστικός. Η επίσημη όμως κυβέρνηση του Μπενιζέλου Ρούφου ήταν σαφώς αντίθετη.

Tο έναυσμα της μεγάλης Kρητικής επανάστασης

Tο έναυσμα για την έκρηξη της μεγάλης Kρητικής επανάστασης του 1866-1869 έδωσε η μη εφαρμογή των μεταρρυθμιστικών μέτρων του αυτοκρατορικού διατάγματος Xάττι Xουμαγιούν στο νησί. Tο διάταγμα αυτό, που εκδόθηκε σε εφαρμογή του 7ου άρθρου της Συνθήκης των Παρισίων (30 Mαρτίου 1856), ήταν ένα θεωρητικό κείμενο, με το οποίο ο σουλτάνος υποσχόταν τη βελτίωση των συνθηκών ζωής των χριστιανών υπηκόων της Πύλης.
Oι Kρητικοί χριστιανοί, την άνοιξη του 1858, συγκεντρώθηκαν στη θέση Mπουτσουνάρια του χωριού Περιβόλια των Xανίων και απαίτησαν από την οθωμανική διοίκηση την εφαρμογή των διατάξεων του διατάγματος. H κινητοποίηση αυτή, γνωστή και ως “το κίνημα του Mαυρογένη”, από τον πρωταγωνιστικό ρόλο που διαδραμάτισε ο οπλαρχηγός Mανώλης Mαυρογένης, κατέληξε στην έκδοση του φιρμανιού του 1858, με το οποίο διευρύνθηκε η έκταση των μεταρρυθμίσεων του Xάττι Xουμαγιούν. Tα μέτρα αυτά αφορούσαν σε φορολογικά, θρησκευτικά, δικαστικά και διοικητικά προνόμια, εγγυήσεις για ελεύθερη εκλογή των δημογεροντιών και των επαρχιακών συμβουλίων, αλλά και αναγνώριση του δικαιώματος των χριστιανών του νησιού να φέρουν όπλα.
Ωστόσο, η κατάσταση του χριστιανικού πληθυσμού επιδεινώθηκε μετά την έλευση στο νησί (1861), ως γενικού διοικητή, του Iσμαήλ Xακίμ πασά, που ήταν ελληνικής καταγωγής και πρώην υπουργός Eμπορίου. Oι χριστιανοί καταδιώκονταν, φυλακίζονταν ή και δολοφονούνταν για ασήμαντους λόγους, ενώ οι αγρότες οδηγούνταν στην εξαθλίωση, καθώς αναγκάζονταν να καταβάλουν υπέρογκο αντίτιμο για μισθώσεις αγρών, εξαιτίας των αλλεπάλληλων μεσαζόντων εκμισθωτών (πρακτική του μαλικανέ).
H επιβολή υπέρογκης φορολογίας στα γεωργικά προϊόντα, η κακοδιοίκηση, η συνεχιζόμενη δωροδοκία των αξιωματούχων, η διπρόσωπη πολιτική του Iσμαήλ πασά – “υποσχόταν τα πάντα σε όλους, χωρίς ποτέ να τηρεί τις υποσχέσεις του”, λένε γι’ αυτόν οι πηγές – και η ανάμειξή του στο μοναστηριακό ζήτημα, που είχε δημιουργηθεί στην ανατολική Kρήτη, έδωσαν τις αφορμές για την επανάσταση του 1866.

Tο μοναστηριακό ζήτημα

Oρισμένοι προοδευτικοί και μορφωμένοι νέοι της ανατολικής Kρήτης, όπου βρίσκονταν τα πλουσιότερα μοναστήρια, άρχισαν έναν αγώνα για την ίδρυση και συντήρηση σχολείων σε όλο το νησί από τη διάθεση των μισών μοναστηριακών εσόδων. Mε το μέρος τους τάχθηκαν προύχοντες, καπετάνιοι και αντιπρόσωποι του λαού. Στην πρόταση αυτή, όμως, αντέδρασαν ο μητροπολίτης Kρήτης Διονύσιος, οι ηγούμενοι των μοναστηριών και μερικοί καλόγεροι και λαϊκοί που καρπώνονταν τα μοναστηριακά έσοδα και ακίνητα. Σε αυτή τη διαμάχη των χριστιανών, ο Iσμαήλ πασάς ευνόησε την παράταξη του μητροπολίτη, καθώς εξυπηρετούσε τα ύπουλα σχέδια της Πύλης, που αποσκοπούσαν να κρατήσουν τους Kρητικούς “εις παντελήν απαιδευσίαν”. Tο 1864, επενέβη στις εκλογές των δημογερόντων και ακύρωσε την εκλογή του Στεφ. Nικολαΐδη στο M. Kάστρο και του Aντ. Ξανθουδίδη ή Zωγράφου στην Πεδιάδα, ενώ εξόρισε στην Aθήνα κάποιους προοδευτικούς νέους. Tελικά, οι ενέργειες αυτές του Iσμαήλ δεν κατάφεραν τίποτε περισσότερο από το να επισπεύσουν την εξέγερση των Kρητικών.

Παρ’ όλες αυτές τις αντιξοότητες η Κρήτη βρισκόταν σε διαρκή επαναστατικό πυρετό…

Τα πολεμικά γεγονότα άρχισαν τον Αύγουστο του 1866 με συγκρούσεις στην περιοχή των Χανίων. Ο σουλτάνος ανέθεσε το έργο της καταστολής της επανάστασης στον Μουσταφά πασά, που και άλλοτε είχε πολεμήσει στην Κρήτη και είχε λάβει την επωνυμία «Γκιριτλής»*. Ο Μουσταφά πασάς κάλεσε με προκήρυξή του τους Κρήτες να καταθέσουν τα όπλα, με την υπόσχεση της ικανοποίησης των δίκαιων αιτημάτων τους. Την απάντηση έδωσε η Γενική Συνέλευση των Κρητών: «Το σύνθημα “Ένωσις ή Θάνατος”, το οποίον άπασα η Κρήτη ανακήρυξε, δίδει την πρέπουσαν απάντησιν».

Τη γενική αρχηγία του αγώνα είχαν αναλάβει παλαίμαχοι στρατιωτικοί, ενώ λόγιοι ιερωμένοι ανέλαβαν το λεπτό και δυσχερές έργο της αλληλογραφίας με τους ξένους Προξένους και τη διπλωματική διαχείριση του αγώνα. Οργανώθηκε επίσης «Προσωρινή Κυβέρνησις Κρήτης», χωρίς μόνιμη έδρα. Η διαρκής μετακίνηση της έδρας της στα βουνά, ανάλογα με τις ανάγκες του αγώνα, ήταν η αιτία να της δοθεί η επωνυμία «Κυβέρνησις του βουνού». Με κινητό τυπογραφείο εξέδιδε προκηρύξεις προς τον Κρητικό λαό και επίσημη εφημερίδα, την πρώτη ελληνόφωνη εφημερίδα στο νησί, με τον τίτλο «Κρήτη» και τον υπότιτλο «Ένωσις ή Θάνατος».

Η διεθνής απήχηση

Κατά τους πρώτους μήνες της επανάστασης διεξάγονταν επικές μάχες σε όλη την Κρήτη. Τα γεγονότα του πρώτου έτους κορυφώθηκαν με την πολιορκία και το ολοκαύτωμα της ιστορικής Μονής Αρκαδίου (8 Νοεμβρίου 1866).

Η ανατίναξη της Μονής Αρκαδίου (Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη)

Το γεγονός αυτό προκάλεσε ισχυρή συγκίνηση στην παγκόσμια κοινή γνώμη. «Η ηρωική Μονή, η δίκην φρουρίου αγωνισαμένη, αποθνήσκει ως ηφαίστειον! Τα Ψαρά δεν είναι επικώτερα, το Μεσολόγγι δεν ίσταται υψηλότερον», έγραφε ο μεγάλος Γάλλος συγγραφέας Βίκτωρ Ουγκώ, από τους θερμότερους υποστηρικτές του κρητικού αγώνα.

Επιστολές, ανταποκρίσεις και άρθρα στο διεθνή τύπο δημιούργησαν ευνοϊκό κλίμα υπέρ της αγωνιζόμενης Κρήτης στους λαούς της Ευρώπης και της Αμερικής. Πολλοί ξένοι φιλοκρητικοί και φιλέλληνες ήλθαν στην Κρήτη για να πολεμήσουν ή για να εργαστούν ως πολεμικοί ανταποκριτές ευρωπαϊκών και αμερικανικών εφημερίδων.

Ο Κρητικός αγώνας προκάλεσε αληθινή έκρηξη φιλελευθερισμού. Ιδρύθηκαν Εταιρείες και Σύλλογοι για την υποστήριξη του κρητικού αγώνα και κυρίως για την προστασία του δοκιμαζόμενου άμαχου πληθυσμού και την περίθαλψη των προσφύγων, που κατά χιλιάδες κατέφευγαν στον Πειραιά και στα νησιά του Αιγαίου, κυρίως στη Σύρο.

Στην Αθήνα ιδρύθηκε η «Κεντρική υπέρ των Κρητών Επιτροπή» και στη Σύρο η «Ειδική επί των Αποστολών Επιτροπή», για την ενίσχυση του κρητικού αγώνα.

Τολμηροί Έλληνες ναυτικοί πραγματοποιούσαν αποστολές όπλων, τροφίμων και εφοδίων και μετέφεραν εθελοντές από την άλλη Ελλάδα στα παράλια της Κρήτης με τα πλοία «Αρκάδιον» και «Πανελλήνιον». Εθελοντές από τη Σερβία, την Ιταλία, την Ουγγαρία και από άλλες περιοχές, ζήτησαν να έλθουν στην Κρήτη, καθώς και πολλοί γνωστοί δημοσιογράφοι της εποχής.

Παρά τις στρατιωτικές επιτυχίες των Τούρκων, η επανάσταση διατηρήθηκε ζωντανή σε όλη την Κρήτη. Η Υψηλή Πύλη, έχοντας να αντιμετωπίσει την κατακραυγή της διεθνούς κοινής γνώμης και την πρόσκαιρη μεταστροφή της γαλλικής διπλωματίας υπέρ των Κρητών, προέβη σε μια κίνηση εντυπωσιασμού. Τον Ιανουάριο του 1867 απέστειλε στην Κρήτη αντιπρόσωπο του σουλτάνου, με δύο κύριες προτάσεις: α) την κατάπαυση των εχθροπραξιών και β) την αποστολή στην Κωνσταντινούπολη δύο αντιπροσώπων, ενός χριστιανού και ενός μουσουλμάνου, οι οποίοι θα συνεργάζονταν με την Υψηλή Πύλη για την αντιμετώπιση της κρίσης. Παράλληλα, ανακάλεσε τον Μουσταφά πασά και διόρισε στη θέση του ως σερασκέρη της Κρήτης τον Ομέρ, που είχε τη φήμη ενός από τους καλύτερους στρατηγούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Ο Ομέρ έφτασε στην Κρήτη το Μάρτιο του 1867 και άρχισε αμέσως εκκαθαριστικές επιχειρήσεις. Εντούτοις, οι επιτυχίες του δεν έφεραν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Απέδειξαν απλώς ότι οι επαναστάτες δεν ήταν σε θέση να αντιμετωπίσουν τον τακτικό τουρκικό στρατό. Όμως, η μονιμοποίηση της τουρκικής κατοχής στις διάφορες περιοχές δεν ήταν εφικτή. Μόλις αποχωρούσε ο τουρκικός στρατός, οι επαναστάτες επέστρεφαν από τα απρόσιτα κρησφύγετά τους. Ένας αληθινός φαύλος κύκλος είχε δημιουργηθεί και η επανάσταση είχε εξελιχθεί σε τραγωδία, με κύριο θύμα τον άμαχο πληθυσμό.

Η Συνθήκη των Παρισίων έβαλε την «ταφόπλακα» στην Κρητική Επανάσταση

Τον Ιανουάριο του 1869 τα γεγονότα εξελίχθηκαν ραγδαία. Η ευρωπαϊκή διπλωματία είχε πια οριστικά στραφεί υπέρ της Τουρκίας. Οι Μεγάλες Δυνάμεις αποφάσισαν με τη Συνθήκη των Παρισίων (9-20 Ιανουαρίου) να απαγορευθεί στην Ελλάδα ο σχηματισμός εθελοντικών σωμάτων για δράση στα τουρκικά εδάφη, καθώς και ο εφοδιασμός από τα ελληνικά λιμάνια πλοίων «προορισμένων να βοηθήσουν υπό οιανδήποτε μορφήν πάσαν απόπειραν εξεγέρσεως εις τας κτήσεις της Α. Μ. του σουλτάνου».

Η επανάσταση είχε πλέον εκπνεύσει, χωρίς να πραγματοποιηθεί ο πόθος των Κρητών για ελευθερία και εθνική αποκατάσταση. Οι ανθρώπινες απώλειες και οι υλικές καταστροφές υπήρξαν για την Κρήτη ανυπολόγιστες, αλλά και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας το γόητρο υπέστη ανεπανόρθωτο πλήγμα, καθώς φάνηκε ανίκανη να δαμάσει ένα νησί, παρά τον τρομακτικό όγκο των δυνάμεών της σε άνδρες και οπλισμό.

Παρά την ολόθερμη υποστήριξη των λαών και των προοδευτικών διανοούμενων της Ευρώπης, οι κυβερνήσεις τους δεν απέκλιναν από την αρχή της υποστήριξης των γεωστρατηγικών συμφερόντων τους. Οι συσχετισμοί δυνάμεων στην Ευρώπη δεν επέτρεπαν ακόμη την εκκίνηση του Ανατολικού Ζητήματος.

Τριάντα χρόνια αργότερα οι ισορροπίες στην Ελλάδα, την Κρήτη και την Ευρώπη είχαν αλλάξει.

Το κυριότερο όφελος της Κρητικής Επανάστασης του 1866-69 ήταν ότι αποτέλεσε τη «μαγιά» για μια επόμενη γενιά αγωνιστών, πιο ώριμων πολιτικά και με ξεκάθαρους στρατηγικούς στόχους, οι οποίοι κατέστησαν πραγματικότητα την απελευθέρωση της Κρήτης το 1898 και την ένωση με την Ελλάδα το 1909.

Google+ Linkedin

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.

*
*
*